schepenakte uit 1691

Wat aanpassingen:

Compareerden voor schepenen van Vechel dese geteeckent
hebbende, Jacob Boor, Harmen Bijmans, Jacob van
Geelkercken ende Teunis Jan Geijssen, ter instantie van 
Jan Joorden Donckers door penale ordonnantie van
schepenen gerigtelijck gedaagt omme getuijgenisse der 
waarheijt te geven, ende hebben verklaart sulcks zij
sijn doende mits desen waar ende waaragtig ende
haar kennelijck te sijn dat sondag lestleden
des na middags, sijnde den 30 der v(er)lede(r) maant alhier
inde kercke naer de predikatie door d(omine)e Johannes
van Zutphen, S(acreae){1} Theologiae
candidatus, predikende inde plaatse van de heer
Henricus van Schaardenburg, predicant deser
plaatse, sijn geproclameert ende afgeroepen voor
de tweede maal, Jan Hendrick Thijssen, jongman en
Marij Jan Joorden Donckers, j(onge)d(ochter), omme nae publicatie
inden huwelijcken staat als na gewoonte ende
costuijme bevestigt te worden, waar mede hare
verklaring eijndigende hebben na voorlesen daer-
bij gepersisteert, onder presentatie van eede des
noot ende nader versogt sijnde, allegerende redenen
haarder wetenschap daer te hebben aan, bij ende
present geweest en gehoort te hebben dat gemelte
do(minee) van Zutphen, die proclamatien uijt seecker
briefken ofte cedulleken, het gene naer hun beste
kennisse hem door m(eeste)r Jan Bel, koster deser
plaatse gegeven wierde, was voorlesende. Actum
Vechel den tweeden dag van october des jaers
sestienhondert een ende tnegentig

[getekend: 
J Boor
H: Bijmans
Jan Clasen Verspraken
Jacob van Gelkerken
Jacob Tonis Jansen
Jacob Martens Tillart
J vandenHorck]

{1} Over deze afkorting SStae ben ik niet helemaal zeker.

René en Michiel, mijn dank voor jullie hulp. Wat ik me nu nog wel afvraag is waarom de desbetreffende personen deze verklaring moesten afleggen. Als een voorgenomen huwelijk in de kerk wordt aangekondigd, dan is dat toch algemeen bekend. Waarom moesten de desbetreffende personen dat dan nog een keer komen bevestigen. Weten jullie wellicht wat de reden is of zou kunnen zijn? 

Het echtpaar komt voor in het boek van wijlen Leo Adriaenssen, "Zeven eeuwen Donkers", maar die vermeldt met zijn uitgebreid en gedegen,  op historische bronnen gebaseerd onderzoek, dat kenmerkend voor hem was, verders niets naders. 

Ja, dat heb ik gezien. Maar in dat boek staat ook dat Maria al enkele jaren na haar huwelijk met Jan Hendrick Thijssen komt te overlijden (ik meen me te herinneren dat in dat boek staat dat Maria in 1693 of 1694 overlijdt, na een onverantwoord uitstapje, terwijl ze ziek was). Maria en Hendrik Jan krijgen in de periode 1692-1717 echter minimaal 9 kinderen. Maria overlijdt in 1732. Maar de registratie van het huwelijk van Hendrik Jan en Maria is toch wat merkwaardig. In het Nederduits gereformeerd trouwboek vind ik wel dat ze in ondertrouw gaan op 15 september 1691. Meestal wordt er dan bij vermeld wanneer het echte huwelijk heeft plaatsgevonden, maar dat is bij Hendrik Jan en Maria niet het geval. Ook in het RK trouwboek van Veghel kan ik geen registratie van dit huwelijk vinden. Ik zoek nog even verder.

Dit staat in de versie van 17 januari 2012:

Marij Jan Donckers, te Veghel gedoopt op oudejaarsavond 1673,
trouwde806 daar op 15 september 1691 met Jan Hendrick Tyssen
van der Tillard807, zoon van Hendrick Tyssen van den Tillaer en van
een dochter van Peter Tijssen van Rullen, te Veghel gedoopt op
nieuwjaarsdag 1664. Op 4 juni 1683, kort na haar bevalling, stierf zij
aan een hartaanval, omdat zij zo onvoorzichtig was geweest met haar
koorts een chirurgijn buiten Veghel te bezoeken. Toen zij overleed,
woonde zij in ‘de Roos’. Haar vader verhuurde in 1696 aan haar
weduwnaar een huis, hof en land aan het Havelt.808

De hartaanval wordt niet met bronnen gedocumenteerd. 

Noot 808 betreft Veghel R 70, f. 332, 31 januari 1696 : de originele akte opgezocht, maar dit betreft Jan Hendrick Tijssen (zonder vermelding van 'weduwnaar' of zelfs zijn vrouw) en zijn schoonvader Jan Joorden Donckers. En inderdaad worden er tot 1718 nog kinderen van het echtpaar geboren. 

Hier is dus Adriaenssen klaarblijkelijk uit de bocht geschoten..

Ja, ik zou nog verder zoeken, het was mij ook al opgevallen dat er geen huwelijksdatum bij de NG ondertrouw is genoteerd. 

Je hebt het zo te zien goed gezien, Michiel.

Op de vraag wat sacrosanctae betekent, reageert AI als volgt:

Veelvoorkomende combinaties

Je komt deze specifieke vorm vaak tegen in oude historische, kerkelijke of juridische teksten:

Sacrosanctae Theologiae: De heilige theologie (vaak gebruikt bij academische titels of ambten).

Sacrosanctae Ecclesiae: Van de heilige kerk. 

Zou deze attestatie niet mede zijn opgesteld omdat de vaste predikant van Veghel bij deze dienst afwezig was, er trad een vervanger op die nog geen doctoraal examen had gedaan?!

Otto, bedankt voor deze opmerking. Ja, waarschijnlijk speelt dit een rol. 

Maar inmiddels vermoed ik dat ik de registratie van het RK-huwelijk van Jan Hendrik en Maria heb gevonden. Evenals de registratie van het NG-huwelijk (daarin staat alleen dat ze op 15 september 1691 in ondertrouw gegaan zijn en niet wanneer ze echt getrouwd zijn) is ook de registratie van het RK-huwelijk verre van standaard. Dit huwelijk staat namelijk in de marge van pagina 48 van het RK-trouwboek van Veghel over de periode 1674-1695 vermeld. Het lijkt later toegevoegd te zijn. Opmerkelijk is verder dat  er geen precieze datum wordt vermeld, maar volstaan wordt met de aanduiding "ongeveer eind oktober". Verder staat er mogelijk dat de vader van de bruid op het huwelijk tegen was, maar dit weet ik niet zeker. Ook andere stukjes van de tekst in de marge van p. 48 kan ik niet (goed) lezen.

Hopelijk ie er iemand die de tekst in de marge van p. 48 kan transcriberen en vertalen. Waarvoor bij voorbaat mijn hartelijke dank!  

Alsnog met bijlage uit het RK- trouwboek van Veghel

Jo(ann)es Henrici et Maria Jo(ann)is coniuncti sunt circa(m) finem octobris. Cora(m) Maria Wilhelmi

et Elisabetha Leonii. Pater sponsae contrarius fuit, hinc diverti. Jo(ann)es totem.

Joannes Hendriks en Maria Jansen zijn in de echt verbonden rond eind oktober. Voor Maria Willems

en Elisabeth, dochter van Leo. De vader van de bruid was tegen, daarom hier uitgeweken. Joannes Toten.

Paar dingen die opvallen:

- beide getuigen zijn vrouwelijk, terwijl doorgaans mannelijke familieleden daarvoor optraden

- het lijkt er op dat de vader van de bruid tegen het voorgenomen huwelijk was. Vermoedelijk zijn ze daarom uitgeweken naar de Rooms-Katholieke kerk in Veghel en daar (mogelijk in alle stilte met twee aanwezige vrouwelijke getuigen) gehuwd.

knap gelezen, google translate geeft voor 'hinc diverti' een voor mij begrijpelijker verklaring voor deze latere toevoeging in het rk trouwboek. Joannes Toten was overigens de pastoor van Veghel tot 1699. Ging de pastoor geïmponeerd tegen de wil van de vader van de bruid in?

Jo(ann)es Henrici en Maria Jo(ann)is trouwden tegen het einde van oktober. Dochters Maria Wilhelmi en Elisabetha Leonii. De vader van de bruid was ertegen, daarom week ik ervan af. Jo(ann)es Toten

Dit maakt AI ervan (voor wat het waard is):

De pastoor legt in deze marge uit waarom hij is afgeweken van de normale kerkelijke regels (zoals de verplichte drie zondagse huwelijksaankondigingen in de kerk).

Het conflict: Jan Hendriks en Maria Jans wilden eind oktober trouwen. De vader van de bruid was echter fel tegen het huwelijk gekant.

De actie: Om te voorkomen dat de vader het huwelijk officieel kon blokkeren of voor ruzie zou zorgen, besloot de pastoor van de standaardprocedure af te wijken. Hij heeft het bruidspaar waarschijnlijk in het geheim of zonder de voorafgaande aankondigingen in de echt verbonden.

De getuigen: Twee vrouwen stonden paraat als officiële getuigen: Maria Willems en Elisabeth Leenders (Leonii).

De handtekening: De tekst eindigt met de handtekening van de pastoor: Joannes Toten (of Totem).

René en Jan, hartelijk dank voor jullie hulp. Blijkbaar kunnen beide vertalingen. In dat geval lijkt me de vertaling dat de pastoor afweek waarschijnlijker dan dat het bruidspaar afweek. Bij mijn weten was in Veghel toentertijd slechts sprake van één parochie. Jan en Maria woonden in Veghel en hadden dus geen andere keuze. Pastoor Toten week in ieder geval af  van de normale regels en gebruiken bij  trouwen (geen proclamaties, geen exacte trouwdatum, niet de normale procedure gevolgd bij bezwaar van de vader tegen het huwelijk, terwijl de bruid - zijn dochter - ook nog eens minderjarig was).

Eerder wees Michiel erop dat in het boek "Zeven eeuwen Donckers" vermeld staat dat Maria in 1683 overleden is, omdat ze na een zwangerschap een uitstapje had gemaakt (zie verder de uitgebreidere tekst hieromtrent die Michiel gisteren geplaatst heeft). Deze Maria kan natuurlijk niet de Maria zijn die in 1691 met Jan Hendriks Thijssen trouwt. Inmiddels heb ik gevonden dat de Maria die in 1683 overlijdt Maria Dirck Martens (ook: Maria Theodori Martinin Boermans is). Deze Maria is in 1670 getrouwd met Jan Joorden Donckers. Het is dus de moeder van de Maria die met Jan Hendriks Thijssen trouwt. Kortom, Adriaenssen heeft de twee Maria's verwisseld.  Ik heb de originele overlijdensregistratie van

Maria gevonden, alsmede een transcriptie van de latijnse tekst en vertaling in het Nederlands, beide gevonden op oudzijtaart.nl. Maar ik zie ook verschillen in de tekst van Michiel (zie hierboven) en de tekst op oudzijtaart.nl. Deze laatste tekst voeg ik toe in de bijlage. De originele overlijdensregistratie stuur ik in een volgende reactie. Hopelijk is er iemand die een goede transcriptie en vertaling van deze overlijdensregistratie kan en wil maken. 

hierbij de transcriptie en vertaling op oudzijtaart.nl

En de originele overlijdensregistratie van Maria in 1683

Er zijn in de bovenstaande transcriptie en vertaling toch nog wat aanpassingen nodig. Hieronder mijn versie; opvallend is eerst en vooral de afwijkende datum.

4 junii obiit ex erisipylate (vulgo
de roos) et ex puerperio con-
iunctu, Maria Jo(ann)is Jordani Donckers,
m(unita) s(acramentis) flamma illius accidentis, vide-
tur, imprudentia chrirurgi, ex pe-
dibus, ad cor, impulsa. Obiit dura
morte, me prasente, et orante -
fuit autem femina pia - Et piis, o(mn)ia
cooperantur in bonum. R(equiescat) I(n) P(ace)

de 4e van juni overleed aan erisipylas (algemeen bekend staand
als de (wond)roos) in combinatie met de kraamtijd, 
Maria Jansen Jordens Donckers,
gesterkt door de sacramenten, nadat de opstijgende ontsteking daarvan, naar het
scheen door onvoorzichtigheid van de arts, vanuit de voeten
naar het hart voortgestuwd was. Zij stierf een zware dood,
in mijn aanwezigheid, en biddend
- zij was verder een vrome vrouw - en voor de vromen
werken alle dingen mee ten goede. Moge zij rusten in vrede.

Wondroos kan inderdaad resulteren in aantasting van de hartkleppen en/of zich verspreiden door de bloedbaan, wat kan leiden tot sepsis (bloedvergiftiging)

René, super bedankt! Ik ga ermee aan de slag.