Oplossingen paleopuzzel nr. 115: Straf in Landsmeer

Anno XVC negenentachtich schepenen voornt.

doende recht opt gunt hemluyden is gebleken

ende vordere na der zaecke gelegentheyt

heeft moogen moveren, hebben dies bij den

baliuu van scheren wegen vermaent zijnde,

den gevangen geabsolveert van den capitalen

eysch, sulcx ende in der voeuge die bij de baliuu

gedaen ende genomen is, blijvende nochtans

tvonisse van banissement ij zijn geheel

van dato den IIIen Desembris anno XVC seven-

en tachtich, sulcx den selven Jacob Jacobsz

te condempneren tot geselinge om sijnen bloote

lijve datter het bloet naevolgen sal

ende gebrandtmerckt te werden van achte-

ren, midtsgaders hem te bannen uut de jurisdictie

van Waterlant ten eeuwygen dagen, daer-

uut hij hem sal moeten transporteren van

dage bij sonnenschijn. Aldus gepronunchyeert

bij den gemeenen schepenen van Waterlant

desen XXen Januaryus anno 1594.

Bedankt voor je transcriptie Geert! Jacob Jacobs was niet te benijden. Ik ben benieuwd wat anderen er van maken.

Anno XVc negenentachtich schepenen voorn[oem]t

doende recht opt gunt heurl[ieden] is gebleken

ende vordere nader zaecke gelegentheyt

heeft moogen moveren hebben dies bijden

baliuw van sheren wegen vermaent zijnde

de gevangen geabsolveert vanden capitalen

eysch sulcx en[de] in der voeuge die bij de baliuw

gedaen en[de] genomen is blijvende nochtans

t vonnisse van bannissment in zijn geheel

van dato den IIIen desembris anno XVc seven

entachtich. Sulcx den selven Jacob Jacobsz

te condempneeren tot geselinge an sijnen bloote

lijve datter het bloet naevolgen sal

ende gebrandtmerckt te werden van achte

ren midtsgaders hem te bannen uut de jurisdictie

van Waterlant ten eeuwygen dagen daer

uut hij hem sal meoeten transporteren van

dage bij sonnenschijn. Aldus gepronunchyeert

bij den gemeenden schepenen van waterlant

desen XXen januaryus anno 1594.

René, bedankt voor de mooie transcriptie! Wat zou het woordje 'voeuge' betekenen?

Anno XVc negenentachtich schepenen voornoemt

doende recht opt gunt hemluijden is gebleken

ende vordere nader zaecke gelegentheijt

heeft moogen moveren hebben dies bijden

baliuw van scheren wegen vermaent zijnde

den gevangen geabsolveert vanden capitalen

eijsch sulcx ende inder voeuge die bijde baliuw

gedaen ende genomen is blijvende nochtans

tvonnisse van bannissement in zijn geheel

van dato den IIIen desembris anno XVc seven-

entachtich Sulcx den selven Jacob Jacobss

te condempneren tot geselinge an sijnen bloote

lijven datter het bloet naevolgen sal

ende gebrandtmerckt te werden van achte-

ren midtsgaders hem te bannen uut de jurisdictie

van Waterlant ten eeuwijgen dagen daer-

uut hij hem sal moeten transporteren van-

dage bij sonnen schijn Aldus gepronunchijeert

bij den gemeenen schepenen van Waterlant

desen XXen januarijus anno 1594

volgens mij is voeuge een spellingsvorm van voege, in de zin van 'in dier voege'

Paul, bedankt voor de transcriptie! Ik denk ook dat er in de tweede regel 'heml(uiden)' gelezen kan worden. 

René, ja inderdaad, het zal een spellingsvorm van voege zijn!

Jammer genoeg zijn de schepenregisters van Landsmeer van voor 1592 niet bewaard gebleven. We kunnen nu niet de oorspronkelijke straf terugvinden. Ik vraag me af wat er nu aan de straf gewijzigd werd. De 'capitale eijsch' werd 'geabsoleerd' (wat zou dat geweest kunnen zijn), maar de verbanning werd gehandhaafd? 

Een kapitale eis is een bestraffing die past bij een zware overtreding (een halsmisdrijf). Belangrijkte kenmerk is dus een zware straf, lichamelijk maar soms ook financieel; het blijft gissen wat de straf oorspronkelijk was. De straffen die men zuidelijker, in Vlaanderen, hanteerde, zullen denkelijk ongeveer overeenkomen met die in het noordelijk deel, beschreven in 1650 door Joost Dedamhoudere in zijn werk Practycke in criminele saken, zie p. 75 op Google Books link https://books.google.nl/books?id=3E28TSoKVaoC&hl=nl&pg=PA77#v=onepage&q…, hier even vrij vertaald naar hedendaagse termen

1 Doodstraf en verbeuren bezit

2 Doodstraf (erfgenamen hielden dus recht op erfenis)

3 Afhouwen ledemaat

4 Openbare lichaamsstraf plus verbanning

5 Eeuwige verbanning en beslaglegging op bezit (ook wel 'civiele dood' genoemd)

6 Tentoonstelling als slecht voorbeeld om de dader tot schaamte en inkeer te brengen

Bij deze dader werd de eerdere zware straf dus geabsolveerd, er werd dus absolutie (vrijspraak, vergiffenis) verleend voor die strafvorm, maar wat overbleef was inderdaad niet niks: na brandmerking op de rug en geseling tot bloedens toe onmiddellijke en eeuwige verbanning uit het rechtsgebied van Waterland...

René, bedankt voor deze heldere uitleg en voor de verwijzing naar het boek van Joost Dedamhoudere! De oorspronkelijke straf blijft dus gissen: in ieder geval verbanning, maar misschien gecombineerd met een nog zwaardere lijfstraf, of beslagging van zijn bezittingen.

Geert, René en Paul, hartelijk dank voor jullie werk. Als transcriptie houd ik nu aan:

Anno XVc negenentachtich schepenen voornoemt

doende recht opt gunt hemluijden is gebleken

ende vordere nader zaecke gelegentheijt

heeft moogen moveren, hebben dies bij den

baliuw van scheren wegen vermaent zijnde,

den gevangen geabsolveert vanden capitalen

eijsch, sulcx ende in der voeuge die bij de baliuw

gedaen ende genomen is, blijvende nochtans

tvonisse van banissement in zijn geheel

van dato den IIIen desembris anno XVc seven-

en tachtich, sulcx den selven Jacob Jacobsz

te condempneren tot geselinge om sijnen bloote

lijve datter het bloet naevolgen sal

ende gebrandtmerckt te werden van achte-

ren, midtsgaders hem te bannen uut de jurisdictie

van Waterlant ten eeuwijgen dagen, daer-

uut hij hem sal moeten transporteren van

dage bij sonnenschijn. Aldus gepronunchijeert

bij den gemeenen schepenen van Waterlant

desen XXen Januarijus anno 1594.

@ Mathilde, 

Nog geen paar opmerkingen:

tvonnisse van bannissement in zijn geheel

van dato den IIIen desembris anno XVc seven-

entachtich Sulcx den selven Jacob Jacobss

te condempneren tot geselinge an sijnen bloote

lijve datter het bloet naevolgen sal

r. 9 Ik lees bannissement met dubbel -n-.

r. 11 Ik lees Jacobss met dubbel -ss aan het eind. De laatste letter is toch geen -z? Vgl. de s- van schepenen in r. 19.

r. 12 'om' haal ik er niet uit; de -o- wordt in deze hand niet doorverbonden. Ik lees 'an'; voor de typische -a- zie bijvoorbeeld rr. 6, 10, 11. Het WNT geeft voorbeelden van 'aen den lijve gestraft worden'.

r. 13 'lijve'; de slot-e(?) is anders dan op andere plaatsen. Ik las achter de -e een haaltje dat dan zou moeten staan voor een slot-n. In teksten kom je beide vormen tegen, 'aen den lijve' naast 'aen den lijven'.