Lynchpartij 1624 confessies

Vast de eerste getuigenis, te vinden op twee bladzijden, te beginnen vanaf

https://archief.amsterdam/inventarissen/scans/5061/1.18.2/start/0/limit…

Voor de leesbaarheid zijn interpunctie en hoofdletters gehanteerd als in hedendaags gebruik. Mochten er termen zijn die verklaring nodig hebben, laat dat maar weten.

Compareerden voor schepenen hieronder genomineert

Machtelt Fredricx, huysvrouwe van Jan Henricxsz[en],

huystimmerman, oud omtrent XLVIII [48] jaren, verdaecht

rechtelijckes ten versoecke van mijn heere de Schout

ratione offitii, ende heeft bij solemnelen eede

verclaert, getuycht, ende gedeposeert hoe waer

is, dat zij getuyge op maendach verleden acht

dagen, horende roepen dat daer een tovenaerster

in t water worde geworpen, van der Oostermarckt

daer sij met met meel sath om te vercopen affgecomen

es, ende gesien heeft dat de lange hontslager,

jegenwoordich gevangen, die sij verstaet Barent

genaemt te zijn, de voorss[eyde] vrouwe in t water

heeft geworpen ende daerenboven neffens

andere meer aldaer vergadert zijnde, de

ocxhooft van de wal genomen ende haer t op t

lijff geworpen heeft, verclaert voorts dat

de voorss[eyde] hontslager daernaer de selve

vrouwe bij t haer uyttet water in een huys

heefft helpen trecken ende gesocht haer ringen

van de hant te strijcken, waerop de voorss[eyde]

vrouwe haer handen toegehouden heefft, om haer

ringen te bewaren, waernaer zij getuyge noch

gesien heeft, dat de voorss[eyde] hontslager de voorss[eyde]

vrouwe, zoo zij al op de walle was getrocken,

het hooft tegens de blaeuwe steenen zulcx

aengestoten heeft dat de luyden aen de

oversijde van de Burchwal zijnde riepen

dat zij 't conden hooren ende zeer kermden over 't

gewelt 'twelck de vrouwe aengedaen worde,

ende 'tselffde noch niet genoech zijnde heeft d'

voorss[eyde] hontslager de voorss[eyde] vrouwe aen t aensicht

geslagen, nyettegenstaen[de] twee van 's heren dienaers

---

(als Thobias ende Ponster) daerbij stonden,

alsoo d'selffde geen weer en deden om 't voorss[eyde]

gewelt te beletten, seggende de voorss[eyde]

Thobias (zoo zij getuyge hem versochte oft hij

de vrouwe nyet een weynich soude connen ontsetten)

zij heefft boven geweest, zij mocht boven

gebleven hebben. Verclaert daernaer noch

gesien te hebben dat de voorsszeyde lange

hontslager met noch een ander lang quant,

hebbende carmosijde grauwe clederen aen, die

bij hem stont neffens anderen meer geholpen

heefft, deselffde vrouwe noch daernaer tot

twee verscheyden reysen toe in t water te

werpen, ende dat d'selve lange

hontslager in haer boesem tastende

eenich silverwerck daeruyt gehaelt end[e] in

zijn sack gesteecken heefft, alsmede gedaen

heefft een ander quant met een wytte linnen

broeck, als oft het een schuytevoerder ware

geweest. Verclaerende voor reden van haer

wetenschap dat zij wel een halff uyre daerbij

gestaen ende 't voorss[eyde] gewelt heefft gesien toegaen,

dat zij mede Barent voorss[eyt] wel kent, door-

dien d'selve wel een jaer offte twee in haer

gebuyrte heefft gewoont, soo waerl[ijck] most haer

getuyge Godt Almachtich helpen. Actum den

elffden juny a[nn]o 16244, testib[us] den Schout, Jan Corn[elis]z[en]

Geelvinck en[de] dr. Gerardt Schaap, Schepen[en]

[getekend M Bouwartz]

Hi René 

Heel erg bedankt! Dit helpt mij al een stuk verder en geeft mij al nieuwe inzichten. Hopelijk kan jij of iemand anders mij ook helpen met de rest van de verhoren! 

De tweede getuigenis, deze volgt op de bladzijde direct na de eerste getuigenis. Enkele minder bekende termen zijn onderaan verklaard.

Grietgen Wouters, van Benschop bij Montfoort,

huysvrouwe van Paulus IJsmertsz[en], cleermaeckker,

oud omtrent XXXVIII [38] jaren, gevraecht bij mijn

heere d' schout, wat haer van t gewelt

op maendach acht dagen geleden aen seecker

vrouwspersoone gepleecht is bewust,

verclaert dat zij, staende in de Barnendesteech

voor de deure naest het Betelthuys*, daer een

blinde dochter in huys was, gehoort heefft

dat seecker vrouwspersonen haer aldaer hadden

verborgen, van dewelcke een vrouwe met een

huyck** opt hoofft, daer buyten staende, seyde

Laet se uyttet huys gaen, het is een hoer, een

dieffegge, een tovenaerster, ende dat daer-

door de voorss[eyde] vrouwe, gedwongen zijnde uyt

't voorss[eyde] huys te gaen, op de straet gecommen is

ende sach zij getuyge voorts dat de voorss[eyde]

vrouwe, buyten gecomen zijnde, van d' jongens

op de straet aen alle canten aengetast

ende hier ende daer worde gestoten, alsmede

van de hontslager, jegenwoordich gevangen,

insgelijcx worde gedaen, zonder dat zij

getuyge gesien heeft dat d'selve de voorss[eyde]

vrouwe in t water heefft geworpen, maer

heefft wel gesien dat seecker jongman van

omtrent XXIII [23] jaren out, hebbende aen blaeuwe

clederen, zulcx voor d' eerste reyse heefft gedaen

en[de] dat de hontslager ten selfden tijde mede

daeromtrent is geweest, soo waerl[ijck] etc[etera].

Actum et p[rese]ntib[us] uts[upra]***.

[getekend: M Bouwartz]

* vermoedelijk wordt hier het Bethaniënklooster bedoeld, een middeleeuws klooster dat ten tijde van deze gebeurtenis onderdak bood aan kloosterlinges, maar ook aan proveniersters: burgeressen die in de loop van hun leven een bepaald bedrag hadden betaald om op hun oude dag daar kost, inwoning en verzorging te kunnen genieten

** huik = een kap rond het hoofd

*** standaard uitdrukking als datum en aanwezigen dezelfde zijn als in de voorafgaande akte, vertaald: Gedaan en voor de aanwezigen als bovenvermeld.

De daaropvolgende getuigenis betreft de verklaring van de verdachte. Ter achtergrond: v

anaf de vijftiende tot in de zeventiende eeuw waren er diverse pestepidemieën in Amsterdam. Onderdeel van het bestrijdingsbeleid was het ombrengen van zwerfhonden die mede als verspreiders van de ziekkte werden beschouwd. Zie voor meer info o.a. https://amsterdamsverleden.nl/hondenslager/

Barent Gerritss, van Lier in

Embderlandt, schuytevoerder, eertijts de

stadt bij tijde van pest voor hontslager

gedient hebbende, oudt omtrent XXX [30] jaren,

gevraecht bij mijn heere de schout,

seyt dat hij die spreeckt op maendach

verleden acht dagen, comende gaen op de

Oostermarckt alhier, gesien heefft

dat seeckere vrouwe uyttet water gehaelt

ende in de schuyt van de broeder van Malle

Cock, schuytevoerder, varende aen de

hoofftsteyger, was gebercht, ende dat de

voorss[eyde] broeder van Malle Cock, toelopen[de]

over een ander schuyt, in zijn schuyt is gecomen,

ende de voorss[eyde] vrouwe uyt zijn schuyt weder in t

water heeftt geworpen, roepende De cunst

is noch goet, de cunst is noch goet, zij drijfft

noch.

Seyt dat hij die spreeckt met zeecker

kistemaeckersknecht woonende bij 't Boshuys*

daerbij comende, de voorss[eyde] vrouwe uyttet

water op de Verwerssteyger heefft

geholpen.

Seyt zoo ten selven tijden van den ommstanders

worde geseyt, dat de voorss[eyde] vrouwe doot was, de v[oor]ss[eyde]

kistemaeckersknecht gesocht heefft

---

haer de ringen van de hant te crijgen, ende dat

daerop de voorss[eyde] vrouw deselver knecht

aen de handt heefft gebeten.

Seyt dat dezelffde vrouwe, daernaer opstaen[de],

naer t Boshuys toegegaen is, ende dat

hij die spreeckt nyet en weet hoe het voorts

met deselve vrouwe is vergaen. Actum

den 12 junii 1624 p[rese]ntib[us] de schout

ende alle schepenen demptis**

Jan Corn[elisz] Geelvinck en[de] Dr. Gerrit Schaep

[getekend: M Bouwertz]

* Boshuis = Bushuis of Oost-Indisch Huis op de Kloveniersburgwal, tegenwoordig onderdeel van Universiteit van Amsterdam

** demptis = met uizondering van

Compareerde voor schepen ondergeschreven

Geert Jans, zeevischvercoopster, huysvrouwe

van Abraham Leendertsz[en], oudt ontrent 53 jaren,

rechtelijck verdaecht omme der waerheyt.

getuychnisse te geven ten versoecke van

mijn heere den schoudt ratione officii, ende

heeft bij solemneelen eede verclaert, getuycht

ende gedisposeert hoe waer is dat op den

derden deser loopende maent juny, sijnde

maendach, sij getuyge gesien heeft dat ontrent

S[in]te Anthonismarckt*, tegenover de Koestraet,

Barent de vischdrager, die sij getuyge seer

wel is kennende, seeckere vrouwsp[er]soon

in seeckere schuyte in de Burchwal daeron-

trent leggende seer leelijck heeft mishandelt,

als dat hij, haer opheffende ende over de

schuyte leggende, alsoff hij gesocht hadde

't water uyt haer lijff te laten loopen, de-

selffde vrouwe bij de beenen gevatth ende

uyt deselffde schuytte in t water heeft

geworpen. Verclaert noch van de vrouw

woonende in de Conincxstraet in de kelder onder

de dochter van Willem Melisz[en], ion sijn leven gesworen roedrager**

binnen deser stede,

---

wiens man een glasemaecker is, gehoort te

hebben dat sij ten selven tijde gesien hadde

dat de voorss[eyde] Barent de voorss[eyde] vrouwe

met voeten op t lijff heeft getrapt, sulcx

dat 't bloet uyt haer mondt liep, soo

waerlijckk most haer getuyg Godt

Almachtich helpen. Actum den 29en junii

a[nn]o 1624, p[rese]ntib[us] Dr. Gerrit Schaep

[getekend: M. Bouwertz]

* Sint Anthonismarkt = huidige Nieuwmarkt

** roedrager = gerechtsbode, vernoemd naar de roede die hij bij zich droeg als ambtsteken

De daaropvolgende verklaring is een kopie van een verklaring afgelegd bij notaris P. van Perssen, overgenomen als getuigenis in deze zaak.

Copie

Op huyden den XXIIen [22e] juny 1624 compareerden

voor mij, Pieter van Perssen, openbaer not[ari]s,

bij den Hove van Hollandt geadmitteert, tot

Amstelredamme residerende, ter presentie van [den]

naergenoemde getuygen, d' eerbare Maria Pieters,

huysvrouwe van Pieter Strijcker, substituyt-

schoudt binnen deser stede, oudt ontrent

XLV [45] jaren, ende Anna Siurs, jongedochter*,

woonende ten huyse van den voors[chreven] substituyt,

oudt ontrent XXII [22] jaren, ende hebben bij

hare vrouwewaerheyt, in plaetse van eede**,

ter requisitie van den e[delen] heere Johan ten

Groothenhuys, schoudt deser voors[chreven] stede,

verclaert, getuycht ende geattesteert hoe

waer is dat seecker tijt geleden, sonder

anders den perfecten dach onthouden te hebben,

sij attestanten gesien hebben dat een vrouwsp[er]soon

over de deure van den voors[chrevene] subsituyt, in t water

geworpen sijnde, opgehaelt ende in een schyt

leggende, bij een vischdrager, voor desen gewesene

hondeslager (wiens naem haer attestanten

onbekent is) op de plechte van de voors[chreven]

schuyt ende met sijn knyen seer dapperlijck

---

gestooten is, ende dat den voors[chreven] vischdrager,

staende op een vlot, met sijn handen van hem wijsen[de],

de voors[chreven] vrouwe subytelijck van anderen

in het water geworpen. Verclaeren

voorts dat den voorn[oemde] vischdrager op het

voors[chreven] vlott haer met voeten gestooten ende aen

haer handen doende geweest is, sonder nochtans

kennisse te hebben van de intentie vandien,

ende dat alle hetgene voors[chreven] staet sonder

wetenschap van den voors[chreven] substituyt-schoudt

Strijcker geschiet is, alzoo hij zieck te

bedde leggende in slumeringe geraeckte

ende het geruchte niet gehoort en heeft.

Alle hetwelcke sij attestanten verclaren

alsoo warachtich te wesen, presenteren

'tgene voors[chreven] staet des noot ende versocht

sijnde, naerder bij solemneelen eede te bevestigen.

Gedaen binnen Amstelredamme voors[chreven],

ter presentie van Marten Reyniersz[en] ende

Laurens Michielsz[en], poorters derselver

stede als getuygen hiertoe versocht en[de]

gebeden, die ten prothocolle mijns notarii

mede hebben onderteyckent, onderstont

Quod attestor rogatus***, ondert[eyckent] P. van Perssen,

Not[ari]s pub[li]cus

[getekend M Bouwertz]

* jongedochter verwijst niet naar de leeftijd, maar betekent dat deze getuige nog niet gehuwd is

** sommigen waren terughoudend in het afleggen van een verklaring onder ede, omdat het afleggen van een eed binnen sommige geloofsstromingen alleen aan God kon; zij verklaarden dan op mannen- of vrouwenwaarheid, dat het beste omschreven kan worden als 'op hun woord van eer als man / vrouw'

*** vertaald: Wat de gevraagde getuigt

Bij de volgende stappen is het goed om te beseffen dat voor veroordeling en bestraffing ook altijd een bekentenis van de verdachte nodig werd geacht, ongeacht hoe deze werd verkregen. Voor het procesverloop is een handige bron het boek Boeventucht, zie https://www.dbnl.org/tekst/coor001boev01_01/index.php

Barent Gerritsz[en], van Lier in

Embderlant, schuytevoerder ende

eertijts hondeslaeger, is bij schepenen

gestelt in handen van mijn heere den

schoudt, omme hem bij pijne te doen

seggen de waerheyt van [den] enorme mishandelinge

en[de] ombrengen van seeckere vrouwe, hem te

laste geleyt.

Actum den 28en junii 1624, p[rese]ntib[us]

alle den schepenen, dempto* Dr. Schaep

[getekend: M. Bouwertz]

* dempto = uitgezonderd

De voors[eyde] gevangene, achtervolgende

de voors[eyde] sententie aen de palleye* gestelt

met 200 lb** ende daernae met noch 50 lb**

gewichte aen sijn voeten, opgehaelt ende

weder nedergelaten sijnde, heeft niet

met allen willen bekennen t[er] sijnder belasting.

Ende alsoo het te laet was, is de torture

gestateert.

Actum uts[upra], p[rese]ntib[us] den schout

ende alle den schepenen

dempto Dr. Gerrit Schaep.

[getekend: M. Bouwertz]

* palleye = polije = katrol (vergelijk het hedendaagse 'poelie'). Dit was een martelmethode (ook bekend als wipgalg of stroppade, waarbij de verdachte aan de armen, achter de rug gebonden, werd opgehesen en men deze met gewichten aan de voeten (in dit geval dus bijna 100 en later zelfs 125 kilo) naar beneden liet vallen, met zeer pijnlijke ontwrichting van de schouders tot gevolg, zie ook https://nl.wikipedia.org/wiki/Wipgalg

** lb = librae = ponden, destijds in Amsterdam gesteld op 494 gram

Alzoo de torture in state* gestelt

was ende mijne heeren schepenen

bij nieuwe indictie was geblekken dat

Barent Gerritsz[en] aen 't mishandelen

van seeckere vrouwe, die in t water

geworpen ende sulcx getracteert is,

dat sij eyntelijck daer aen deser werelt

is overleden, mede handadich is geweest,

soo is de voors[eyde] Barent weder aen [den]

palleye gestelt, met 250 lb [pond] gewicht

aen sijn voeten opgehaelt ende weder

nedergelaten sijnde, heeft echter niet

met allen willen bekennen t[er] sijnder belasting.

Actum den 29en junii 1624 p[rese]ntib[us]

den schoudt ende alle den schepenen

demptis Dr. Claes Pietersz[en] ende

Dr. Gerrit Schaep, schepenen.

[getekend: M. Bouwertz]

En hierbij dan de uitkomst van het proces. Let op: dit is geen confessieboek, maar een justitieboek, met daarin een beschrijving van de reden en aard van de veroordeling. De originele uitspraakk vind je op https://archief.amsterdam/inventarissen/scans/5061/1.25.8/start/120/lim…

De link waar je zelf naar verwees betreft een boek met uittreksels uit de sententieboeken; in dit geval is de tekst gelijk aan die in bovengenoemd justitieboek. Ondanks het uitblijven van een bekentenis achten de rechtsprekenden dat de verdachte voldoende verantwoordelijk gehouden kan worden voor het hem ten laste gelegde, namelijk het ombrengen van het slachtoffer, dat hier voor de eerste keer met name (Maijken Jans) genoemd werd. De straf werd vastgesteld op een tien jaar durende verbanning uit Holland en Westfriesland; bij overtreding van deze verbanning konden strengere straffen worden opgelegd.

Zie voor het betreffende uittreksel: https://archief.amsterdam/inventarissen/scans/5061/1.33/start/170/limit…

Puur uit nieuwsgierigheid: wie is de betrokken docent/hoogleraar?

Extract ut supra fo. 118

Alsoo mijne heeren van den gerechte was gebleken

dat Barent Gerritsz, van Lier in Embderlant

---

schuytevoerder en[de] eertijts bij tijde van pers geweest

sijnde hontslager binnen deser stede, mede hantdadich

en[de] genoechsaem de principale was geweest aen t

gruwelijckk vermoorden van seecker vrouspersoon,

Maijken Jans genaemt, die voor een tovenaerse

was gescholden, ende hij daerover in apprehensie en[de]

ter torture gebracht sijnde, tselffde hadde ont-

kent, soo hebben nochtans d' heeren schepenen

soo ten respecte van deuchdelijckheyt van [den] voorsz[eyde] informatie

bij mijn heere den schout t[er] sijnen laste overge-

leyt, als ten aensien van [den] gruwelijckheyt en[de]

importantie van de voorsz[eyde] saeke, gehoort den

eysch en[de] conclusie van denselffde heere den

schout, den voorsz[eyde] gevangen gebannen hebben

uyt den Lande van Jollant en[de] Westvrieslant

den tijt van thien agtereenvolgen[de] haren, op pene

van meerder straffe. Actum den 23en julii 1624,

p[rese]ntib[us] den schout, Hillebrant Schellinger, Geurt

Dircxsz[en]c, Dr. Claes Pietersz, Jan Cornelisz Geelvinck,

ende Dr. Gerard Schaep, schepenen. Geteeck[en]t M: Bouwes.

Hi René, 

Enorm bedankt voor al je hulp! Dit helpt mij echt enorm veel verder. 

Op dit moment volg ik het vak: Verdiepingsvak I: Bronnen en onderzoek - Verzet en protest in de vroegmoderne stad: impact, herinnering en verbeelding. Dit vak volg ik bij Maartje van Gelder.